در روزهایی که غم و اندوه بر جامعۀ ایران حکم‌فرما‌ست و بسیاری از هموطنان در سوگ رخدادهای اخیر، داغدار و عزادار هستند، یکی از چهره‌های پرتلاش و اثر‌گذار علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی ایران درگذشت. علوم اجتماعی ایران با درگذشت استاد داور شیخاوندی یکی از تکیه‌گاه‌های علمی خود را از دست داد. هم‌زمان با خبر درگذشت داور شیخاوندی، متأسفانه خبر درگذشت استاد ایران‌شناس برجستۀ دانشگاه تفلیس گرجستان یعنی دکتر نوماد بارتایا نیز موجب تأثر ایران‌دوستان و علاقه‌مندان به حوزۀ ایران‌شناسی شد. داور شیخاوندی در ‌اردبیل‌ زاده شد و دورۀ آموزش عمومی را در همین شهر پشت سر گذاشت و سپس برای اخذ دیپلم راهی تهران شد و پس از آن در دانشسرای عالی موفق به اخذ لیسانس شد و سپس برای ادامۀ تحصیل عازم فرانسه شد. شیخاوندی به‌ عنوان جامعه‌شناس، مترجم و مؤلف فعال، در دورۀ طولانی چند‌دهه‌ای منشأ انتشار ده‌ها اثر در باب جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی بود.

دکتر شیخاوندی در دهۀ ۴۰ خورشیدی فعالیت آکادمیک خود را در ایران آغاز کرد. از همان آغاز فعالیت علمی و تدریس و تحقیق در ایران، شیخاوندی به ترجمه و تألیف در حوزه‌های مورد علاقۀ خود دست به کار شد و اولین آثار خود را با عنوان «برنامه‌ریزی آموزش و پرورش و رشد اقتصادی و اج‍ت‍م‍اع‍ی‌» و نیز «بررسی مقدماتی تحول نظام آموزش و پرورش در ایران ۱۲۹۷-۱۳۴۹» در سال ۱۳۴۹ منتشر کرد .

 آموزش و پرورش همواره در تألیف و ترجمه‌های بعدی نیز بجد مورد توجه شیخاوندی بود. ترجمۀ برخی آثار ایوان ایلیچ، از‌ جمله «مدرسه‌ زدایی در جامعه» و حتی در این اواخر «بالیدگی آموزش و پرورش و به‌گشت جامعه»، نشانگر دل‌مشغولی‌های شیخاوندی به نهاد بسیار اثر‌گذار آموزش و پرورش در دوره‌ای چند‌دهه ای است. حضور در ساختار تدوین کتاب‌های درسی در دورۀ پهلوی و سال‌های آغازین انقلاب و تألیف برخی از کتاب‌های تعلیمات اجتماعی در آن سال‌های حساس نیز از دیگر فعالیت‌های شیخاوندی است که به آن کمتر توجه شده است. آسیب‌های اجتماعی و جامعه‌شناسی انحرافات اجتماعی – یا به قول شیخاوندی آسیب‌های جامعوی و م‍س‍ائ‍ل‌ ج‍ام‍ع‍ت‍ی‌ ای‍ران – از دیگر حوزه‌های مورد علاقۀ شیخاوندی بود که آثار مهمی را در این زمینه قلمی کرد. در کنار ترجمه و تألیف آثار دیگری دربارۀ ماکس وبر، مانند «ج‍ام‍ع‍ه‌ ش‍ن‍اس‍ی‌ ت‍ج‍دد م‍اک‍س‌ وب‍ر (ج‍ادوزدای‍ی‌ از ج‍ه‍ان‌)» و جامعه ‌شناسی سیاسی، یکی دیگر از دغدغه‌های شیخاوندی توجه به هویت ملی و هویت ایرانی بود که منشأ خلق آثاری توسط وی شد .

دلبستگی شدید این استاد اردبیلی به «هویت ایرانی» را می‌توان در خلق آثاری همچون «زایش و خیزش ملت»، «تکوین و تنفیذ هویت ملی» و نیز آخرین کتاب چاپی داور شیخاوندی یعنی «تکوین و تکون هویت ایرانی: هویت‌های فردی، ملی، جهانی» ملاحظه کرد. در کنار بی‌ توجهی مزمن و کم‌ توجهی بسیاری از استادان جامعه‌شناسی به مقولۀ هویت ملی و اهمیت هویت ایرانی، داور شیخاوندی از معدود استادان جامعه‌ شناسی در ایران بود که بخش زیادی از فعالیت‌های علمی، فرهنگی و حتی ترویجی خود را در خدمت آن قرار داده بود. شیخاوندی به‌ جز تألیف و تدریس در دانشگاه‌های کشور و راهنمایی شماری رسالۀ دانشجویی دورۀ تحصیلات عالی، در آثار خود دقت درخور توجهی در پاسداشت زبان و ادب فارسی داشت . دقت شیخاوندی در واژه‌ گزینی و برابر‌نهادی واژگان علوم اجتماعی به زبان فارسی نیز شایان تحسین و قدردانی است. دکتر داور شیخاوندی در دوره‌ای که علوم اجتماعی در ایران به‌ شدت ایدئولوژی‌زده بود و فضای علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی ایران تحت تأثیر افراطی‌های مارکسیست یا ایدئولوژی‌گرایان دیگر بود، مقهور فضای ایدئولوژیک نشد و علی‌رغم انتخاب رویکرد انتقادی در فعالیت‌های خود، به جمع جامعه‌شناسان فعال و وابسته به ایدئولوژی‌های رایج در فضای آکادمیک ایران نپیوست. در نتیجه، شیخاوندی با تعادل و عقلانیت و به دور از تندروی به فعالیت‌های علمی و آکادمیک خود ادامه داد. شیخاوندی افزون بر ویژگی‌های علمی و خدماتش در تألیف و ترجمه، از نظر شخصی نیز ارتباطات و رفاقت درخور توجهی با دانشجویانش داشت و حضور در محافل فرهنگی و علمی در جای‌ جای ایران را به ‌مثابه یک فرصت با روی گشاده می‌پذیرفت.

با وجود خدمات فراوان دکتر داور شیخاوندی به علم و فرهنگ در کشور، هیچگاه در رادیو و تلویزیون کشور جایی برای حضور این استاد وطن‌پرست مانند بسیاری دیگر از ایران‌دوستان و وطن‌پرستان تعریف نشد؛ هر‌چند شیخاوندی در رسانه‌های جمعی نیز تا حدودی‌ فعال بود و به وسیلۀ نوشتن مقاله یا انجام گفت‌وگو، دیدگاه‌های خود را با دیگر ایرانیان در میان می‌گذاشت. متأسفانه پس از عمری فعالیت علمی و دانشگاهی، داور شیخاوندی در ۲۱ بهمن جان به جان‌آفرین تقدیم کرد. اگر‌چه داور شیخاوندی در دوره‌ای بیش از پنج‌ دهه‌‌، خدمات علمی و فرهنگی مهمی به ایران و ایرانیان کرد، اما همچنان دغدغه‌های وی به‌ ویژه دربارۀ هویت ایرانی و ایرانیت و سرنوشت ملت ایران و نیز تجدد، دغدغۀ دیگر پژوهشگران و‌ محققانی است که دل در گرو سربلندی، عمران و آبادی ایران دارند. یاد و نام داور شیخاوندی گرامی باد !

برگرفته از : پایگاه روزنامۀ شرق ،  ۲۶ بهمن ۱۴۰۴  (با ویرایش)